Fosil yakıtlar, hava kirliliği ve sağlık krizi: COP31 öncesi kritik uyarı
7 Nisan Dünya Sağlık Günü’nde sağlık ve insan hakları uzmanlarından net mesaj: “Hava kirliliği ve iklim krizi ayrı değil, tek bir halk sağlığı krizidir.” Birleşmiş Milletler Özel Raportörü Astrid Puentes Riaño, Prof. Dr. Jemilah Mahmood, Prof. Dr. Alpay Azap, Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan, Prof. Dr. Gamze Varol ve Feray Salman’ın katıldığı etkinlikte, uzmanlar fosil yakıtların bu krizin temel nedeni olduğuna dikkat çekerek COP31 öncesinde sağlık boyutunun iklim politikalarının merkezine alınması çağrısında bulundu.
Webinar, temiz havanın bir lüks değil, doğrudan yaşam ve sağlık hakkıyla bağlantılı temel bir insan hakkı olduğunu güçlü biçimde ortaya koydu.
7 Nisan Dünya Sağlık Günü kapsamında Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP) ve Küresel İklim ve Sağlık İttifakı’nın ortaklaşa düzenlediği uluslararası webinar, temiz hava, iklim değişikliği ve halk sağlığı arasındaki yaşamsal bağlantıları gündeme taşıdı. Webinarda öne çıkan ortak mesaj netti: Hava kirliliği ve iklim krizi ayrı değil, tek bir halk sağlığı krizidir ve insan hakları ihlalidir.
Hava kirliliğinin önlenmesi devletlerin uluslararası ve insan hakları ödevi
Temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevre insan hakkına ilişkin Birleşmiş Milletler Özel Raportörü Astrid Puentes-Riaño seminerde ilk konuşmayı yaptı. Puentes-Riaño, hava kirliliğinin artık bir insan hakları krizi boyutuna ulaştığını, ancak bilimi ve sağlığı merkeze alan güçlü politikaların bu krizi çözebileceğini belirtti.
Puentes-Riaño, hava kirliliğine önlemeye yönelik politikaların sorunun ana kaynağı olan fosil yakıtlara bağımlı bir ekonomi ve sürdürülemez üretim faaliyetlerini hedef alması gerektiğinin altını çizdi. BM Çevre Özel Raportörü’nün verdiği bilgiye göre 2018 ile 2024 yılları arasında, dünya genelinde devletlerin her yıl ortalama 600 milyar dolar fosil yakıtlara sübvansiyon sağladı, dış hava kirliliğinin kontrolü için sadece 160 milyar dolar harcandı.
Hava kirliliğinin önlenmesini devletlerin uluslararası ve insan hakları ödevi olarak tanımlayan Puentes-Riaño, Mart 2026’da “Temiz Hava Solumak, Halk Sağlığını Korumak ve Sağlıklı Bir Çevre Sağlamak İçin Öncelikli Eylemler” başlıklı bir rapor yayınlamış, THHP raporu Türkçe’ye çevirmişti.
Hava kirliliği en büyük önlenebilir sağlık krizlerinden biri
Malezya’da bulunan Sunway Gezegen Sağlığı Merkezi’nden Prof. Dr. Jemilah Mahmood, hava kirliliğinin küresel ölçekte milyonlarca insanın hayatını etkilediğini vurguladı: “Hava kirliliği, karşı karşıya olduğumuz en acil ve önlenebilir halk sağlığı krizlerinden biridir. Karşı karşıya olduğumuz iki ayrı sorun değil, ortak bir nedeni olan ve birbiriyle bağlantılı tek bir sağlık acil durumu söz konusudur.”
Prof. Dr. Mahmood’a göre hava kirliliği söz konusu olduğunda, temel sorunun devam etmesine izin verirken sadece belirtileri tedavi etmeye devam ediyoruz: “Fosil yakıtları sağlığa zararlı ürünler olarak tanımlamak ve hava kirliliğinin temel nedeni olarak kabul etmek, sağlık, çevre, finans ve yönetişim alanlarında daha güçlü ve tutarlı politika önlemlerinin alınmasına yardımcı olabilir.”
Türkiye’de nüfusun %92,5’i sağlıksız hava soluyor
Halk sağlığı, temiz hava ve iklim politikalarını bütüncül bir çerçevede ele almanın önemini dile getiren Türk Tabipleri Birliği Merkez Konseyi Başkanı Prof. Dr. Alpay Azap ise Türkiye’nin COP31 Başkanlığını bu sorunlarla baş edebilmek için önemli bir fırsat sunduğunu ifade etti. Prof. Dr. Azap sözlerine şöyle devam etti: “COP31’de alınacak kararlar, özellikle fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda uluslararası iklim politikasının yönünü doğrudan etkileyecek ve adil ve sürdürülebilir sağlık sonuçları sağlamak için gelecekteki çabaların şekillenmesinde önemli bir rol oynayacaktır. Bu süreçte sağlık, sadece görünür bir konu olmakla kalmamalı, karar alma sürecinin merkezine yerleştirilmelidir.”
Hava kirliliği çevresel adaletsizliğin en önemli göstergelerinden biri
Temiz Hava Hakkı Platformu adına konuşan Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan hava kirliliğinin Türkiye’de yılda 60 binin üzerinde ölüme yol açtığını, ancak sağlık yükünün toplum içinde eşit dağıtılmadığının altını çizdi. Prof. Dr. Çağlayan bilimsel çalışmalara göre en çok etkilenenler yoksullar ve çocuklar olduğunu, kirlilik seviyelerinin yüksek olduğu sanayi bölgelerinin yakınında yaşayanlar daha olumsuz etkilendiğini, kömür yakıtlı elektrik santrallerinin bulunduğu illerde en çok sağlık sorununa yol açan PM2,5 kirletisi seviyelerinin ve buna bağlı ölüm sayılarının daha yüksek gerçekleştiğini aktardı.
Temiz hava bir insan hakkıdır
İnsan Hakları Ortak Platformu’ndan Feray Salman ise Türkiye’de çevre kararlarının uygulanması ve adalete erişim konularında ciddi sorunlar olduğunu belirtti.
Salman konuşmasında “Asıl mesele şu: İnsanlar bu duruma karşı haklarını kullanabiliyor mu? İHOP’un 2024 tarihli “Çevre için Adalete Erişim” raporu bize çok net bir şey söylüyor: Sorun sadece çevre politikaları ile sınırlı değil. Sorun, adalete erişimin zayıflaması. Örneğin, mahkemeler karar veriyor, ama bu kararlar çoğu zaman uygulanmıyor. İptal edilen projeler fiilen devam ediyor. İnsanlar dava açmak istiyor; ama maliyetler yüksek, süreçler zor, erişim sınırlı. Bir de ivedi yargılama, acele kamulaştırma gibi hızlandırılmış süreçler var. Bunlar projeleri hızlandırıyor ama adaleti zayıflatıyor.” dedi.
Uluslararası çağrı: COP31’e giderken, sağlık iklim politikalarının merkezine alınmalı
TTB’nin Temiz Hava Hakkı Platformu Temsilcisi Prof. Gamze Varol, sağlığın ve hava kalitesinin iklim krizi ile mücadelenin merkezinde yer alması gerektiğini vurguladı. COP31 kapsamında Eylem Gündemi’nde ve resmi müzakerelerde bu politika alanlarının merkezileşmesine yönelik Türkiye’nin COP31 Başkanlığına iletilmek üzere bir çağrı mektubu hazırladıklarını belirten Prof. Dr. Varol mektupta yer alacak talepleri şöyle özetledi:
- Sağlık, COP31 Eylem Gündemi’nin merkezine yerleştirilmeli
- Fosil yakıtların sağlık üzerindeki olumsuz etkileri açıkça tanınmalı
- Hava kalitesi, iklim politikalarının ölçülebilir bir çıktısı haline getirilmeli
- En kırılgan grupların korunması önceliklendirilmelidir
THHP tarafından hazırlığı sürdürülen mektup Türkiye’de ve uluslararası düzeyde sağlık ve iklim örgütlerinin imzasına açılacak.
Görseller:
Seminerden kısa video için tıklayınız: Yatay video, Dikey video
Seminer fotoğrafı için tıklayınız.
8 Nisan 2026
İletişim:
Deniz Gümüşel, Temiz Hava Hakkı Platformu Koordinatörü
